„Jak wyglądała firma J. Mincel i S. Wokulski przez szkło butelek?” – pyta w pierwszym zdaniu „Lalki” Bolesław Prus.

„W początkach roku 1878, kiedy świat polityczny zajmował się pokojem san-stefańskim, wyborem nowego papieża albo szansami europejskiej wojny, warszawscy kupcy tudzież inteligencja pewnej okolicy Krakowskiego Przedmieścia niemniej gorąco interesowała się przyszłością galanteryjnego sklepu pod firmą J. Mincel i S. Wokulski”.

Z kolei jeden z czytelników czasopisma „Przebojem: miesięcznik uczniowski pośw. nauce i rozrywce” z 1926 r. pisał, że osnową „Lalki” jest „nieszczęśliwa miłość kupca warszawskiego do panny arystokratki”, dla której „miano lalki jest najodpowiedniejsze”.

 „Lalka” – to zdecydowanie jedna z najlepszych polskich powieści, wydana w 1890 r. w Warszawie nakładem uznanego ówczesnego wydawnictwa „Gebethner i Wolff”. Zanim ukazała się w formie książkowej, była publikowana w odcinkach w latach 1887-1889 w dzienniku „Kurier Codzienny”.  „Lalka” to najsłynniejsza powieść Bolesława Prusa, wielowątkowa, ukazująca realia epoki i przekrój społeczeństwa, obraz Warszawy pod koniec dziewiętnastego stulecia, odwagę w budowaniu biznesu, przyjaźnie, filantropię oraz skomplikowane relacje międzyludzkie, z których najważniejsza jest nieszczęśliwa miłość Wokulskiego do Łęckiej. Antoni Słonimski pisał o Prusie, że jest znamienitym prozaikiem, a jego powieść przetrwała swój czas.

Dla pracowników Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi powieść stała się inspiracją do realizacji dwóch dużych eventów.

W 2015 r. zaprosiliśmy czytelników i wszystkich chętnych do udziału w IV edycji ogólnopolskiej akcji „Narodowe Czytanie”.  We współpracy z Łódzką Koleją Aglomeracyjną akcję pod hasłem „POCIĄG do LALKI” realizowaliśmy na trasie Łódź Kaliska – Sieradz i Sieradz – Łódź Kaliska. W sobotę 5 września pasażerowie ŁKA mieli okazję odbyć podróż w przeszłość i na krótką chwilę przenieść się do XIX-wiecznej Warszawy, wsłuchując się w niezapomniane dialogi bohaterów „Lalki”. W klimat epoki wprowadzili podróżujących pracownicy Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Marszałka J. Piłsudskiego w Łodzi odczytując fragmenty powieści Bolesława Prusa. Można było w nich rozpoznać bohaterów książki, ponieważ wystąpili w strojach z epoki, pożyczonych z Teatru Wielkiego w Łodzi. Długie suknie, kapelusze, płaszcze i smokingi – kostiumy stanowiły mocny atut tego przedsięwzięcia. Pasażerowie chętnie fotografowali się z bibliotekarzami. Dla słuchaczy przygotowano także konkurs z nagrodami ufundowanymi przez ŁKA oraz pamiątkowe bilety. Nagranie filmowe z tego wydarzenia dostępne jest w bibliotecznym katalogu.

W 2024 r., we współpracy z Miejską Biblioteką Publiczną im. W. S. Reymonta, zorganizowaliśmy w Skierniewicach happening kostiumowy poświęcony „Lalce”. Spontanicznie dołączali do niegoprzechodnie, wzięli udział także uczniowie Liceum Ogólnokształcącego im. Bolesława Prusa w Skierniewicach i podopieczni Warsztatów Terapii Zajęciowej przy SON Sprawni Inaczej w Skierniewicach. Na uczestników wydarzenia czekały: rozmowy o literaturze, wspólne czytanie fragmentów powieści, książki w prezencie – do wyczerpania zapasów, konkursy i quizy, fotościanki. Tutaj również organizatorzy happeningu wystąpili w strojach pożyczonych z Teatru Wielkiego w Łodzi, które wprowadziły w klimat epoki. I tak w Skierniewicach pojawili się: Izabela Łęcka, Helena Stawska, Stanisław Wokulski, Ignacy Rzecki – bibliotekarze w rolach bohaterów powieści. Happening okiem „Radia Łódź” do podejrzenia tutaj: https://radiolodz.pl/skierniewice-stanislaw-wokulski-i-izabela-lecka-zachecali-podroznych-do-czytania-lalki,400167/

Serdecznie zapraszamy do zapoznania się z różnymi wydaniami powieści, audiobookami, ekranizacjami i opracowaniami dotyczącymi „Lalki”.

W zbiorach posiadamy wydanie jubileuszowe powieści z 1897 r. z portretem autora (nakład Gebethnera i Wolffa, w 10-lecie ukazania się na łamach prasy). Kolejną perełką jest wydanie z 1935 r. Oczywiście są w zbiorach późniejszewydania. Uwagę przykuwa to z 1968 r. wydane w Warszawie przez Państwowy Instytut Wydawniczy w Serii Książek Kieszonkowych PIW czy zupełnie świeże i współczesne (z wyd. Świat Książki, MG). Na półkach odnajdziemy także audiobooki i serial na podstawie powieści w reż. Ryszarda Bera.

Sama „Lalka” była i jest do tej pory przedmiotem wielu opracowań i zainteresowań innych twórców. Warto wspomnieć Świat „Lalki”: 15 studiów pod red. Jakuba A. Malika i Spotkania z „Lalką”: mendel studiów i szkiców o powieści Bolesława Prusa Józefa Bachórza. A może zwiedzanie Warszawy z Wokulskim i Łęcką? Stołeczne realia powieści i ciekawostki przybliża opracowanie Śladami Wokulskiego: przewodnik literacki po warszawskich realiach „Lalki”. Przemierzamy Krakowskie Przedmieście (pod numerem 7 znajdował się sklep Wokulskiego, on sam mieszkał pod numerem 4), zaglądamy na Aleje Ujazdowskie i spacerujemy po Powiślu i Łazienkach. To pozycja dla wszystkich, którzy lubią topograficzne tropy.

„W rysunkach do Lalki uderza nas przede wszystkim nieomylne poczucie epoki, precyzja i oszczędność środków bardzo indywidualnych” tak pisze Antoni Słonimski we wstępie do „18 ilustracji do Lalki B. Prusa” Władysława Daszewskiego. Chętnych zapraszamy do zapoznania się z rysunkami „Panny Izabeli w szwalni”, „Wokulskiego na Powiślu” czy „Rzeckiego w teatrze”.

A na koniec prawdziwa perła – i nie chodzi tylko o tytuł. Olga Tokarczuk o powieści – „Lalka i perła”. To osobiste odczytanie powieści Prusa. Syndrom Wokulskiego jako diagnoza psychologiczna, dwie Izabele, Rzecki i Wokulski w opozycji, rozwój, którego motorem jest kryzys. Jak pisał Kazimierz Maciąg we „Frazie” – „Lalkę interpretuje autorka jako powieść inicjacyjną, literacką opowieść o poszukiwaniu i odnajdywaniu sensu życia”.

Czytając „Lalkę” warto zapoznać się z biografią autora. Na uwagę zasługuje „Prus: śledztwo biograficzne” Moniki Piątkowskiej. Z kolei twórczość pisarza może przybliżyć „Publicystyka filozoficzno-społeczna i literacka. T. 3-4 / Bolesław Prus” w opracowaniu Cezarego Zalewskiego. Anna Małgorzata Pycka zaprasza „Pod rękę z Bolesławem Prusem: spacer po Śródmieściu”. Autorka zaprosiła Prusa na spacer po współczesnej Warszawie – od Rogatek Mokotowskich, przez Belweder, Łazienki Królewskie, Aleje Ujazdowskie, po Powiśle i Podzamcze – okraszony rozmowami i żartami. Źródłem cytatów są felietony Prusa.

Wiele ciekawostek związanych z tym tematem pokazuje Biblioteka Cyfrowa Regionalia Ziemi Łódzkiej.

Twórczość pisarza wspomina w 1947 r. „Łódź Teatralna”. „Pisarz o gorącym sercu” to artykuł, który ukazał się w 40. rocznicę śmierci B. Prusa w „Expressie Ilustrowanym”. Również w „Expressie”, ale w 1958 r. Marek Hłasko wspomina o ukochanej książce (tytuł znajomy 😊). Nad powieścią pochylał się wspomniany już miesięcznik „Przebojem”. Zapraszamy do śledzenia cyfrówki: https://bc.wbp.lodz.pl/dlibra

 „Lalka” to powieść wyjątkowa. Z niecierpliwością czekamy na film w reż. Macieja Kawalskiego, który będzie miał premierę kinową 30 września br. oraz na serial, który dostępny będzie na Netflixie. W oczekiwaniu na wersje kinowe polecamy bogactwo zbiorów WBP w Łodzi.

Autorka: Jolanta Zwierzyńska – Biuro Promocji

Bibliografia:

Książki

Bachórz J., Spotkania z „Lalką”: mendel studiów i szkiców o powieści Bolesława Prusa, Wydawnictwo Słowo/obraz Terytoria, Gdańsk 2010

Daszewski W.; red. Lech Grabowski, 18 ilustracji do „Lalki” B. Prusa, Towarzystwo Artystów Polskich „Sztuka”, Warszawa 1956

Godlewski S., Grzeniewski L. B., Markiewicz H., Śladami Wokulskiego : przewodnik literacki po warszawskich realiach „Lalki”, Czytelnik, Warszawa 1957

Piątkowska M., Prus: śledztwo biograficzne, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2017

Publicystyka filozoficzno-społeczna i literacka. T. 3-4 / B. Prus, red. Cezary Zalewski, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Wydawnictwo Episteme, Warszawa-Lublin 2016

Prus B., Lalka : powieść T. 1-2, Gebethner i Wolff, Warszawa 1897.

Prus B.; Red. Ignacy Chrzanowski, Zygmunt Szweykowski, Lalka: powieść w trzech tomach, Gebethner i Wolff, Warszawa 1935

Prus B., Lalka : powieść w 3 tomach T. 1-2, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1968

Prus B., Lalka,  Wydawnictwo MG, Warszawa 2021

Prus B., Lalka, Świat Książki, Warszawa ; Ożarów Mazowiecki 2024

Prus B.; Czyta Filip Kosior, Lalka, Biblioteka Akustyczna, Warszawa 2018

Prus B.; Wykonanie Marek Walczak, Lalka, Aleksandria, Katowice 2016

Prus B.; reż. Ryszard Ber; scen. Aleksander Ścibor-Rylski i in., Lalka odcinek 1-9, Telewizja Polska, Warszawa 1977

Pycka, A. M., Pod rękę z Bolesławem Prusem: spacer po Śródmieściu, Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2015

Świat „Lalki”: 15 studiów, red. Jakub A. Malik, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2005

Tokarczuk O., Lalka i perła, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001

Artykuły z gazet:

A., Pisarz o gorącym sercu. W 40 rocznicę śmierci Prusa, „Express Ilustrowany” 1952, nr 125, s. 6

Kopel H., Bolesław Prus, „Przebojem : miesięcznik uczniowski pośw. nauce i rozrywce” 1926, z. 3 (28), s. 2-5

Lipiński J., Życie i dzieła Bolesława Prusa na tle epoki, „Łódź Teatralna” 1947/[19]48, nr 5, s. 1-5

Marek Hłasko o sobie, młodzieży i Filmie Polskim, „Express Ilustrowany” 1958, nr 10 (358), s. 2

Sivert T., Aktualność i żywotność Bolesława Prusa, „Łódź Teatralna” 1947/[19]48, nr 5, s. 5-12