Cenne zbiory wróciły do Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi.

Zbiory biblioteczne, które powróciły do Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi, najprawdopodobniej zaginęły w burzliwym okresie wojennym.

W tamtym czasie wiele instytucji kultury zostało zmuszonych do ewakuacji swoich zasobów, a część kolekcji uległa rozproszeniu, zniszczeniu lub trafiła w nieznane ręce. Losy tych konkretnych egzemplarzy przez długie lata pozostawały nieznane.

Ich odnalezienie było możliwe dzięki czujności i profesjonalizmowi antykwariusza z Gdańska, który natrafił na nie w obiegu antykwarycznym. Zwrócił on uwagę na zachowane w książkach znaki własnościowe, jednoznacznie wskazujące na ich pierwotne pochodzenie z  Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi – podkreśla Joanna Mądrzak-Kubiak, dyrektor Biblioteki.

Kluczowe okazały się zachowane znaki własnościowe (pieczęcie M.B.P. w Łodzi, czyli Miejskiej Biblioteki Publicznej w Łodzi, obecnie Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi), które jednoznacznie wskazały na ich pierwotne pochodzenie.

Antykwariusz, po skontaktowaniu się z Wojewódzką Biblioteką Publiczną im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi i przeprowadzeniu niezbędnej weryfikacji, mógł potwierdzić ich tożsamość oraz podjąć działania prowadzące do ich zwrotu.

Bibliotekarze Wojewódzkiej Bibliotek Publicznej  w Łodzi dokonując weryfikacji, przejrzeli karta po karcie inwentarz Towarzystwa Biblioteki Publicznej w Łodzi z dwóch pierwszych dziesięcioleci XX wieku. Jest to jedyny zachowany dokument majątku biblioteki sprzed wojny 1939 roku.

Zbiory przekazano 11 marca 2026 roku w Czytelni Działu Zbiorów Specjalnych Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.

Wśród odzyskanych jednostek znajdują się pozycje o szczególnej wartości historycznej, co podkreśla Dorota Jankowska, kierownik Działu Gromadzenia, Opracowania i Kontroli Zbiorów:

• Pamiętniki z epoki porozbiorowej (Ludwik Hr. de Laveaux). Cenne źródło historyczne obejmujące wspomnienia o wojnie 1831 r. oraz tragicznych wydarzeniach lat 1846 i 1848.
• Dwutygodnik „Dekameron Polski” (T. 1-3, 27 numerów – komplet). Rzadkie wydanie pod redakcją Jana Kazimierza Ordyńca, stanowiące istotny element polskiej literatury okresu romantyzmu. Rok wydania: Warszawa 1830, Drukarnia przy ulicy Mazowieckiej nr 1346 s. 369, [9]; [2], 355, [7], 1 tabl. rozkł. (Prospekt na Dykcyonarz łacińsko-Grecko-Polski); 368, [11].
• „Kosmos: rys fizycznego opisu świata” (Aleksander von Humboldt). Trzytomowe kompletne dzieło wybitnego uczonego. Rok wydania: Warszawa 1851-1852, Nakładem Henryka Natansonsa.
• Pisma Bolesława Prusa (Wyd. Gebethner i Wolff).Niekompletny, lecz niezwykle istotny zbiór wydany pod znakiem Polskiej Akademii Literatury, dokumentujący międzywojenny ruch wydawniczy.

Egzemplarze te posiadają unikatową wartość lokalną – opatrzono je stemplami lub exlibrisami Leona Tylla, znanego łodzianina, co stanowi cenny ślad dla badaczy historii łódzkiego kolekcjonerstwa.

Poniżej pełen wykaz odzyskanych zbiorów:

*

Dictionnaire de poche français – polonais et polonais – français avec prononciation phonétique.
Premiére partie français – polonais – Bernard Hamel, [1939].

Rok wydania: Warszawa [1939], Trzaska, Evert & Michalski

s. XX, 485 [2].

Format 16 X 10,5

Oprawa: płócienna z epoki, tytulatura na grzbiecie, górne obcięcia kart barwione.

Stan: kompletna i spójna, bez podpisów i podkreśleń, miejscami drobne rdzawe przebarwienia [foxing – bez szkody dla tekstu], na karcie tytułowej pieczątka biblioteki z epoki, okładka z wytarciami, niewielkie przybrudzenie na tylnej okładce, częściowe pęknięcie/naddarcie na krawędzi grzbietu.

Nie występują inne wpisy proweniencyjne.

*

Pamiętniki z epoki porozbiorowej tudzież wspomnienia o wojnie 1831 r. i o smutnych wypadkach z lat 1846 i 1848 – Ludwik hr. De Laveaux, 1882.

Estr XIX. 2 wyd. t. 4 s. 74

Rok wydania: Kraków 1882, Księg. J.M. Himmelblaua, (Kraków : Druk. Zwiąkowa)

s. VIII, 344, [1]

Format 21 x 14 cm

Oprawa: płócienna z tytulaturą na grzbiecie.

Stan: kompletna i spójna, kilka kart podklejonych, na verso karty tytułowej nieczytelna pieczątka, górne obcięcie kart z przybrudzeniem, minimalne przybrudzenie kart, otarcia i przetarcia na krawędziach okładek, drobny ubytek na linii grzbietu, dziurki na trzech ostatnich kartach [bez szkody dla tekstu] i  tylnej wyklejce.

Sygnatura numeryczna 10/1433 – 25 na stronie tytułowej

 *

Dekameron Polski, t. 1 – Jan Kazimierz Ordyniec, od 10 stycznia 1830. Uwagi: 27 numerów – komplet w trzech tomach.

Dekameron Polski, t. 2 – Jan Kazimierz Ordyniec, kwiecień–czerwiec 1830.

Dekameron Polski, t. 3 – Jan Kazimierz Ordyniec, od 10 lipca 1830.

Redaktor i wydawca pisma: Jan Kazimierz Ordyniec

Rok wydania: Warszawa 1830 Drukarnia przy ulicy Mazowieckiej nr 1346

Format 16,5 x 10,5 cm

Oprawa: półskórek z epoki, prószone obcięcia kart, tytulatura na grzbiecie, wyklejki późniejsze.

Stan: spójne i kompletne, zachowana strona tytułowa tomu II i jedna oprawa broszurowa numeru 19, rzadkie pieczątki imienne w każdym tomie [Leon Tyll], dodatkowo w każdym tomie jedna pieczątka na pierwszej karcie, bloki kart lekko przybrudzone, rzadkie podkreślenia, karta przedtytułowa tomu II z ubytkami, miejscami przybrudzenia kart – bez szkody dla tekstu, okładki z przetarciami na krawędziach. Półskórek z wytarciami i drobnymi pęknięciami na linii grzbietu.

Nie występują inne wpisy proweniencyjne.

*

Kosmos: rys fizycznego opisu świata Aleksandra Humboldta, t. 1 – tłum. J. Baranowski, L. Zejszner, wydanie drugie poprawione, 1852.

Kosmos: rys fizycznego opisu świata Aleksandra Humboldta, t. 2 – tłum. Hipolit Skrzyński, 1851.

Kosmos: rys fizycznego opisu świata Aleksandra Humboldta, t. 3 – tłum. Hipolit Skrzyński, 1852.

Oprawa: półskórki z epoki, złocona tytulatura na grzbietach

Stan: Kompletne i spójne, rdzawe przebarwienia kart i bloków kart [foxing – bez szkody dla tekstu], miejscami suche ślady dawnego zalania [lekkie przebarwienie papieru, bez szkody dla tekstu, karty nie są sklejone], bez podpisów i podkreśleń w tekście (poza drobną sygnaturą na 21 stronie w każdym tomie i pieczątką), podpisy z epoki na stronach tytułowych, miejscami pieczątka imienna „Leon Tyll”, na verso kart tytułowych Ex Libris Leona Tylla z 1939 roku, okładki z wytarciami i przybrudzeniami/przebarwieniami.

Rok wydania: Warszawa 1851-1852. Nakładem Henryka Natansonsa

Format 20,5 x 13,5

*

Pisma Bolesława Prusa, t. 1: To i owo, właściwie zaś ani to ani owo – Bolesław Prus, 1935.

Pisma Bolesława Prusa, t. 3: Drobiazgi – Bolesław Prus, 1935.

Pisma Bolesława Prusa, t. 4: Pierwsze opowiadania – Bolesław Prus, 1935.

Pisma Bolesława Prusa, t. 9: Opowiadania wieczorne – Bolesław Prus, 1935.

Pisma Bolesława Prusa, t. 22: Nowele, opowiadania, fragmenty, tom 1 – Bolesław Prus, 1936.

Pisma Bolesława Prusa, t. 23: Nowele, opowiadania, fragmenty, tom 2 – Bolesław Prus, 1936.

Pisma Bolesława Prusa, t. 24: Nowele, opowiadania, fragmenty, tom 3 – Bolesław Prus, 1936.

Pisma Bolesława Prusa, t. 25: Nowele, opowiadania, fragmenty, tom 4 – Bolesław Prus, 1936.

Pisma Bolesława Prusa, t. 26: Nowele, opowiadania, fragmenty, tom 5: Przemiany – Bolesław Prus, 1936.

Seria Pod znakiem PAL [Polskiej Akademii Literatury]

Red. I. Chrzanowski i Z. Szweykowski

Rok wydania: Warszawa 1936, Nakład Gebethnera i Wolffa.

Format: 20 x 14,5

Oprawa: wydawnicze płócienne, złocona tytulatura na grzbietach i licach.

Stan: Kompletne i spójne, bez podpisów i podkreśleń, drobne rdzawe przebarwienia [foxing – bez szkody dla tekstu], miejscami pieczątki imienne z epoki „Leon Tyll”, na odwrotach kart tyt. ekslibrisy Leona Tylla z 1939 r., na jednej karcie dawna pieczątka biblioteczna, obcięcia kart z niewielkimi przybrudzeniami/przebarwieniami, okładka z przetarciami i przebarwieniami.

Okładki projektował Edward Manteuffel.

4 tomy czyste, jeden wolumin z pieczątką.

Nie występują inne wpisy proweniencyjne.

*

Pisma Bolesława Prusa, t. 18: Faraon, tom 1 – Bolesław Prus.

Pisma Bolesława Prusa, t. 19: Faraon, tom 2 – Bolesław Prus.

Pisma Bolesława Prusa, t. 20: Faraon, tom 3 – Bolesław Prus.

Seria Pod znakiem PAL [Polskiej Akademii Literatury]

Red. I. Chrzanowski i Z. Szweykowski

Rok wydania: Warszawa 1936, Nakład Gebethnera i Wolffa.

Format: 20 x 14,5

Oprawa: wydawnicze płócienne, złocona tytulatura na grzbietach i licach.

Stan: Kompletne i spójne, bez podpisów i podkreśleń, drobne rdzawe przebarwienia [foxing – bez szkody dla tekstu], miejscami pieczątki imienne z epoki „Leon Tyll”, na odwrotach kart tyt. ekslibrisy Leona Tylla z 1939 r., na jednej karcie dawna pieczątka biblioteczna, obcięcia kart z niewielkimi przybrudzeniami/przebarwieniami, okładka z przetarciami i przebarwieniami.

Okładki projektował Edward Manteuffel.

Nie występują inne wpisy proweniencyjne.

*

Pisma Bolesława Prusa, t. 14: Emancypantki, tom 1 – Bolesław Prus, 1936.

Pisma Bolesława Prusa, t. 15: Emancypantki, tom 2 – Bolesław Prus, 1936.

Pisma Bolesława Prusa, t. 16: Emancypantki, tom 3 – Bolesław Prus, 1936.

Pisma Bolesława Prusa, t. 17: Emancypantki, tom 4 – Bolesław Prus, 1936.

Seria Pod znakiem PAL [Polskiej Akademii Literatury]

Red. I. Chrzanowski i Z. Szweykowski

Rok wydania: Warszawa 1936, Nakład Gebethnera i Wolffa.

Format: 20 x 14,5

Oprawa: wydawnicze płócienne, złocona tytulatura na grzbietach i licach.

Stan: Kompletne i spójne, bez podpisów i podkreśleń, drobne rdzawe przebarwienia [foxing – bez szkody dla tekstu], miejscami pieczątki imienne z epoki „Leon Tyll”, na odwrotach kart tyt. ekslibrisy Leona Tylla z 1939 r., w jednym tomie dawna pieczątka biblioteczna, obcięcia kart z niewielkimi przybrudzeniami/przebarwieniami, okładki z przetarciami i przebarwieniami.

Okładki projektował Edward Manteuffel.

3 tomy czyste, jeden wolumin z pieczątką.

Nie występują inne wpisy proweniencyjne.

*

Oprócz odzyskanych zbiorów biblioteka wzbogaciła swoje zasoby również poprzez zakup cennego dzieła, które choć istnieje duże prawdopodobieństwo, że niegdyś należało do naszej kolekcji, nie może zostać jednoznacznie zidentyfikowane. W egzemplarzu zachował się ślad ingerencji, w miejscu gdzie mógł znajdować się znak własnościowy.

Elżbieta Domagalska, kierownik Działu Zbiorów Specjalnych, informuje, że tym szczególnie cennym nabytkiem jest praca Adama Mickiewicza „Kurs literatury sławiańskiéj wykładanéj w Kollegium Francuzkiém”, wydana przez Redakcję Dziennika Narodowego. Zbiór obejmuje wykłady z lat 1840–1844 (kurs pierwszy, drugi, trzeci i czwarty) i zachował się w trzech woluminach, przy czym tomy III i IV są współoprawne. Jest to pierwsze polskie wydanie tego dzieła, co dodatkowo podnosi jego wartość historyczną i naukową.

Wśród zakupionych pozycji znalazło się również dzieło Jana Kasprowicza „Bajki, klechdy i baśnie. Serya pierwsza”, wydane we Lwowie w 1902 roku (1 wolumin).

Równolegle z odzyskaniem strat, biblioteka podjęła decyzję o zakupie dzieła
o fundamentalnym znaczeniu dla polskiego romantyzmu. Jest to praca Adama Mickiewicza „Kurs literatury sławiańskiéj wykładanéj w Kollegium Francuzkiém”, wydana nakładem Redakcji Dziennika Narodowego. To kompletny zbiór wykładów z lat 1840–1844 (kursy I–IV), oprawiony w trzy woluminy (tomy III i IV współoprawne). Jako pierwsze polskie wydanie paryskich prelekcji wieszcza, stanowi ono bezcenne źródło dla historyków literatury.

Dzieło to zapis wykładów Mickiewicza wygłaszanych w Collège de France w Paryżu w latach 1840–1844. Był to cykl kursów o literaturze i kulturze Słowian, które poeta prowadził jako profesor. Wykłady były pierwotnie wygłaszane po francusku, a potem spisywane i tłumaczone na polski (m.in. przez Feliksa Wrotnowskiego).

W swoich wykładach Mickiewicz łączył literaturę z polityką, religią i wizją przyszłości narodów, poruszał tematykę historii i rozwoju literatur słowiańskich, roli Słowian w Europie, filozofii historii i mesjanizmu oraz porównywał kultury słowiańskie i zachodnie. 

Kurs został podzielony na 4 części odpowiadających kolejnym latom wykładów:

• kurs I (1840–1841)
• kurs II (1841–1842)
• kurs III (1842–1843)
• kurs IV (1843–1844)

W poszczególnych tomach Mickiewicz omawia literaturę polską, rosyjską, czeską i innych narodów słowiańskich, początki piśmiennictwa oraz rozwój kultury i języka kultur słowiańskich.

Wykłady Mickiewicza stanowiły pierwszy tak poważny wykład o Słowianach na Zachodzie Europy popularyzując kulturę słowiańską wśród Francuzów. Były ważnym głosem emigracji po powstaniu listopadowym, stanowiły próbę podtrzymania tożsamości narodowej
i budowania nadziei na przyszłość.

Cykl wykładów Adama Mickiewicza (1798-1855) na temat Słowiańszczyzny w Collége de France w Paryżu, wygłaszanych w języku francuskim w latach 1840-1844 (cztery roczne kursy). Zapoczątkowują one nowy etap w biografii Mickiewicza – już nie poety, ale wykładowcy, historyka i krytyka literatury, działacza politycznego, publicysty, towiańczyka. Wykłady zostały spisane (stenografowane) przez słuchaczy i jeszcze za życia Mickiewicza wydane w kilku edycjach pod różnymi tytułami oraz w języku  francuskim, polskim i niemieckim. Omawiane w wykładach zagadnienia w znacznym stopniu wychodzą jednak poza ramy tematyki literackiej – dotyczą zaganień z zakresu historii, socjologii, polityki, religii, filozofii. Objęcie katedry literatur i języków słowiańskich w grudniu 1840 roku w Collége de France zgodnie z propozycją rządu francuskiego Mickiewicz uznał w kategorii obowiązku profesorskiego – jako służbę w sprawie Polski, Francji i Słowiańszczyzny (Ludmiła Siryk, Literatura Słowiańska w prelekcjach paryskich Adama Mickiewicza)

Kurs pierwszoletni wyd. 1843 rok, Kurs drugoletni wyd. 1842 rok, Kurs trzecioletni wyd. 1844 rok, Kurs czwartoletni wyd. 1845 rok

Rok wydania Paryż 1842-1845, Drukarnia Bourgogne i Martinet

Format 17,5 x 11 cm

*

Dopełnieniem nowych nabytków jest pierwodruk dzieła Jana Kasprowicza „Bajki, klechdy
i baśnie. Serya pierwsza”, wydany we Lwowie w 1902 roku. Ta pięknie zachowana publikacja z przełomu wieków jest doskonałym przykładem lwowskiego kunsztu edytorskiego i ważnym ogniwem w naszej kolekcji literatury okresu Młodej Polski.

„Bajki, klechdy i baśnie. Serya pierwsza” Jan Kasprowicz to ciekawa, mniej znana część twórczości poety, która pokazuje jego inne oblicze niż to, z którego kojarzy się go najczęściej (czyli z modernistycznych hymnów i liryki refleksyjnej).

Jest to zbiór utworów inspirowanych folklorem i tradycją ludową, składający się
z 3 różnorodnych form: bajek – krótkich utworów często z morałem, klechd – opowieści ludowych oraz baśni – historii fantastycznych, z elementami nadprzyrodzonymi.

W swoich utworach Kasprowicz czerpie z podań ludowych, wierzeń wiejskich i tradycji ustnej. Bohaterami utworów są duchy, diabły, siły natury oraz prości ludzie. W utworach pojawiają się postacie nadprzyrodzone, cudowne zdarzenia oraz symboliczna walka dobra ze złem. Historie spisane przez Kasprowicza dotyczą dobra, zła, sprawiedliwości, losu człowieka i często niosą ze sobą ukryte przesłanie.

Dzieło Kasprowicza stanowi przejściowy etap między realizmem a późniejszym modernizmem, pokazuje zainteresowanie kulturą ludową oraz ujawnia jego fascynację symboliką i metafizyką, która rozwinie się późniejszej twórczości autora.

Dzieło doskonale wpisuje się w klimat Młodej Polski, której przedstawiciele poszukiwali „pierwotnych” wartości, zwracali się ku naturze i ludowości oraz interesowali się folklorem jako źródłem autentyczności.

Dzieło zawiera 5 utworów i jest bogato ilustrowane przez Stanisława Dębickiego.

Ilustracje do książki wykonał żyjący na przełomie XIX/XX w. malarz, grafik, ilustrator Stanisław Dębicki. Autor ilustracji był związany ze środowiskiem artystycznym Krakowa, gdzie 27 października 1911 roku na stanowisku profesora, objął osieroconą po śmierci Stanisława Wyspiańskiego katedrę malarstwa religijnego i dekoracyjnego na Akademii Sztuk Pięknych.

Ilustracje do „Bajki, klechdy i baśnie. Serya pierwsza” Jana Kasprowicza stanowią bardzo ważny element tej publikacji — nie są tylko dodatkiem, ale współtworzą jej klimat.

W dziele Kasprowicza ilustracje autorstwa Dębickiego są nie tylko uzupełnieniem tekstu, ale podkreślają elementy baśniowe i ludowe przez co budują symboliczny i tajemniczy nastrój.

Projekt okładki – Juliusz Makarewicz

„O tej książce zatem słów kilka, a przedewszystkim gorące wyrazy uznania dla wydawcy za przepyszną stronę zewnętrzną tego wydawnictwa, zarówno, jak za szczęśliwą myśl powołania tutaj do współpracownictwa dwóch artystów tej miary, poety i malarza, których wspólne dzieło nie tylko, że jest pierwszem u nas prawdziwem dziełem sztuki na polu dziecięcej książki obrazkowej, ale zarazem i dziełem w duchu swym na wskroś polskiem. Pięć baśni stanowiących tekst tej książki jest opracowaniem dziś już wyczerpanych „Klechd, starożytnych podań i powieści ludu polskiego i Rusi” K. W. I. Wójcickiego. Nie naruszając treści, pragnął p. Kasprowicz klechdy te zmienić w tonie, a przy tem wyrzucić z nich pierwiastki „nowelistyczne”, które, – o ile sądzić wolno – nie mogły być własnością ludu, lecz są literacką przyprawą ich zbieracza. „Niejedna z tych baśni – pisze p. K.  w przedmowie – słyszeliśmy w latach dziecięcych z ust pastuszków wiejskich: rytmiczna ich prostota uwięzła nam w pamięci na zawsze; dla przywrócenia im kolorytu bardziej pierwotnego nie wahaliśmy się też uciec tu i owdzie do gwar ludowych, w których dusza ludu odzwierciedla się z natury rzeczy daleko silnej, aniżeli w języku warstw wykształconych […]” Słowo Polskie, NR 616. Rok VII [Lwów 24 grudnia 1902]

Rok wydania: Lwów [1902] : Księgarnia H. Altenberga (Kraków : W. L. Anczyc).

k. [20], 4 tablice wielobarwne, liczne ilustracje w tekście

Format 23,5 x 16,5 cm

Oprawa: półpłócienna po konserwacji [okładka z wykorzystaniem oryg. Oprawy wydawniczej, zachowane oryg. wyklejki]

Stan: kompletna i spójna, wczesna obca dedykacja, drobne przybrudzenia kart.