– czytamy w „Przedwiośniu” Stefana Żeromskiego. To utwór, za który autor atakowany był z prawej i lewej strony sceny politycznej. Rozliczał się w nim ze zmarnowanymi szansami odzyskanej wolności po zaborach, punktował błędy i rozczarowania II RP.

Żeromski był także autorem wielu innych dzieł. Są to m. in.:

„Dzienniki” , „Syzyfowe prace”, „Rozdziobią nas kruki, wrony….”, „Doktor Piotr”, „Siłaczka”, „Utwory powieściowe”, „Syzyfowe prace”, „Ludzie bezdomni”, „Uroda życia”, „Popioły” , „Wierna rzeka”, „Turoń”, „Uciekła mi przepióreczka…”, „Dzieje grzechu”, „Wiatr od morza”, „Bicze z piasku”.

Fot. Stefan Żeromski ok. 1915 r. Domena publiczna

Pisarz często poruszał w swoich utworach problematykę społeczną, zauważał ubóstwo robotników i chłopów, piętnował niesprawiedliwość społeczną. Pisał o patriotyzmie i walce z zaborcą. Z tego względu nazywany był „sumieniem polskiej literatury”, „sumieniem narodu” lub „wychowawcą narodu”. W języku polskim zadomowił się także termin „żeromszczyzna”.

Żeromski czterokrotnie był nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, jednak nigdy jej nie otrzymał. Niemniej należy do grona najlepszych polskich pisarzy.

Przez lata wiele wątków w jego biografii było pomijanych lub zakłamywanych. Dziś pokrótce omówimy wybrane aspekty życia i twórczości – na bazie książki „Żeromski. Dzieje grzechów” Iwony Kienzler wydanej przez Wydawnictwo Lira, „Dzienników” autora z lat 1882-1891 oraz portalu culture.pl.

I właśnie pamiętnikarskim zapiskom oddajemy na początek głos. Pisownia w cytatach zachowana została w oryginale.

„Urodziłem się 14 października 1864 roku we wsi Strawczynie z rodziców Wincentego i Józefy z Katerlów. Rodzice moi dzierżawili wówczas wieś Strawczyn o kilkanaście wiorst od Kielc oddaloną”.

I dalej:

„Co wspomnieć o latach mego dzieciństwa? Czyż nie byłem, jak wszystkie dzieci, krzykaczem naprzód małym, potem urwisem dokuczającym wszystkim, którego znać w każdym miejscu – o nie… od czasu, jak przyszedłem do tego wieku, że oddano mię do szkół, byłem zawsze samotnym i ponurym. Lubiłem zawsze i zawsze samotność”.

„Ojczyzną duszy” nazywał wieś Ciekoty w Górach Świętokrzyskich, gdzie spędził najszczęśliwsze lata dzieciństwa. Dziś jest to województwo świętokrzyskie, powiat kielecki. Góry Świętokrzyskie z kolei nazywał „górami domowymi”. Wychowywany był w duchu patriotycznym i religijnym.

W „Pamiętnikach” Żeromski wspomina także bolesną dla niego śmierć matki, którą nazywał aniołem, opisuje lata szkolne, kieleckie gimnazjum – wówczas zrusyfikowaną szkołę, ulubionego nauczyciela pana Antoniego Bema oraz podjęte wtedy pierwsze próby pisarskie.

„Razu jednego siedzimy wieczorem; mój Wojtek, jak go nazywano ogólnie, ni stąd, ni zowąd proponuje mi, bym napisał wiersz jaki. Przystaję.”

I właśnie dzięki Wojtkowi powstał pierwszy utwór, który Żeromski nazwał wierszydełkiem – „Na zwaliskach Ś-tego Krzyża”. Drugi nosił tytuł „Na mogile matki”.

Cytuję:

„[…] i odtąd zaczęła się ta szczęśliwa czy raczej nieszczęśliwa era życia mojego, w której tyle doznałem szczęścia i radości i tyle nieraz rozpaczy i boleści…”.

Literatura była w kręgu zainteresowań Żeromskiego od najmłodszych lat. Dużo czytał i podejmował kolejne próby literackie. Owiany był sławą szkolnego poety.

Stefan Żeromski był casanovą, wdawał się w wiele przeróżnych romansów, o czym sam pisał w swoich „Dziennikach”. Poznane w życiu realnym kobiety często potem miewały literackie odpowiedniczki. Z żoną Oktawią doczekali się syna Adama, który zmarł na skutek gruźlicy w wieku 19 lat. Pisarz poświęcił mu dzieło „O Adamie Żeromskim wspomnienie”. Oktawię nazywał „Kochaną Tusiutką”. Jednocześnie był w niezalegalizowanym związku z Anną Zawadzką, z którą doczekał się córki Moniki Żeromskiej. Swój człowiek – pracował jako bibliotekarz w Bibliotece Zamoyskich. Ceniony był przez środowisko literatów. Kiedy po odzyskaniu niepodległości powrócił z Zakopanego do Warszawy Skamandryci urządzili mu huczne przyjęcie. Tak huczne, że nie byli w stanie opłacić rachunku i zwrócili się o pomoc do wydawcy Żeromskiego, Jakuba Mortkowicza.

Fot. Stefan Żeromski z synem Adamem (ok. 1904). Domena publiczna

Żeromski był patronem polskiej inteligencji, która budowała niepodległą Rzeczpospolitą. Angażował się w sprawy społeczne i polityczne. Znane były jego socjalistyczne sympatie.

Szlakiem Żeromskiego po Polsce:

• Puszcza Jodłowa – fragment zieleni na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego – nosi imię S. Żeromskiego. Pisarz wprowadził to określenie do literatury, gdyż zachwycał się przyrodą Gór Świętokrzyskich. Warto sięgnąć po nowelę jego autorstwa noszącą tytuł właśnie „Puszcza jodłowa”.
• Kielce – choć Żeromski był zwolennikiem wsi, to znajome miasta również pojawiały się na kartach jego książek. Kielce są Obrzydłówkiem w „Siłaczce” czy miejscowością Kleryków w „Syzyfowych pracach”.
• Czy szklane domy istnieją? Tak, jedno z osiedli w krakowskiej dzielnicy Nowa Huta nazywa się Szklane Domy w nawiązaniu do wizji z „Przedwiośnia”.
• Konstancin – Żeromski był właścicielem willi Świt, w której mieszkał z Anną Zawadzką i córką Moniką.
• Po królewsku – teraz wędrujemy na Zamek Królewski w Warszawie. Znajduje się tam apartament, w którym Stefan Żeromski spędził wraz z rodziną ostatni rok swojego życia. Przeprowadzkę z Konstancina wymusiły sprawy życiowe – bliskość lekarza i edukacja córki.
• Orłowo – w wynajętym domku letniskowym spędzał wakacje. Dziś dzielnica Gdyni, wówczas niewyróżniająca się niczym szczególnym miejscowość.
• Gdynia – można powiedzieć, że Żeromski był literackim ojcem chrzestnym miasta. Utwór „Wiatr od morza” zawiera poetycką wizję portu i miasta. Napisany został przed decyzją władz o budowie portu w Gdyni. Port pozwolił przekształcić Gdynię z osady rybackiej w rozwijające się miasto. „Wiatr od morza” to publikacja o różnych formach literackich. Postacią łączącą jest diabeł Smętek. Książka została dedykowana córce Monice. Przytoczę piękny wpis: „Ofiaruję ten utwór MONICE z gorącym życzeniem, żeby gdy dorośnie, nie znalazła już śladów Smętka na ulubionym jej wybrzeżu”. Prasa szwedzka pisała o tym utworze, że jest arcydziełem literatury światowej.
• Chata Żeromskiego w Nałęczowie zwana Popiołówką, zbudowana w 1905 roku za pieniądze, które Żeromski otrzymał za powieść „Popioły” (stąd Popiołówka). Była letnim domem pisarza. To tam została ukończona powieść „Dzieje grzechu”. Dzięki staraniom żony Oktawii, powstało tam i funkcjonuje do dziś Muzeum Stefana Żeromskiego.
• Zakopane – wielka miłość pisarza. Mieszkał tam przez pewien czas i chętnie powracał. 2 listopada 1918 r. został pełniącym obowiązki prezydenta Rzeczpospolitej Zakopiańskiej, przejściowego państwa, działającego przez 2 tygodnie. Zrzucono tam (podobnie jak w wielu innych miastach) władzę austriacką i zastąpiono ją tymczasową władzą administracyjną, jeszcze przed oficjalnym proklamowaniem niepodległości. Tak naprawdę nie chodziło o prezydenturę i głowę państwa, lecz o kogoś, kto prezyduje czyli przewodniczy powstałej Radzie Narodowej.

Szlakiem Żeromskiego po województwie łódzkim.

• W Kutnie działa Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. S. Żeromskiego.
• W Łodzi znajduje się szkoła, ulica oraz park noszący imię pisarza.
• W województwie łódzkim znajduje się wiele szkół im. S. Żeromskiego.
• W Opocznie znajduje się Ławeczka S. Żeromskiego.

Stefan Żeromski w szeroko pojętej popkulturze.

• Żeromski w kinie. Wiele utworów pisarza było ekranizowanych. Na ich bazie powstawały filmy krótkometrażowe i pełnometrażowe oraz miniserial. Po które tytuły najczęściej sięgali reżyserzy? „Przedwiośnie”, „Syzyfowe prace”, „Wierna rzeka”, „Popioły”, „Dzieje grzechu”. Najpóźniejszym filmem jest „Przedwiośnie” Filipa Bajona z 2001 r., w którym zagrały takie gwiazdy kina jak Danuta Szaflarska, Krystyna Janda, Janusz Gajos, Mateusz Damięcki, Maciej Stuhr i Marcin Dorociński.
• Żeromski w teatrze, czyli sceniczne adaptacje utworów. W roku Żeromskiego warto przeglądać repertuar teatrów pod tym kątem.
• Żeromski w muzyce, czyli proza przeniesiona na nuty. Tutaj warto posłuchać na YT kanału Łukasza Mazura (Żeromski z Muzyką) Może to jest Ten.
• Żeromski na znaczku pocztowym. Poczta Polska wydała kilka znaczków z wizerunkiem Stefana Żeromskiego. Ostatni datowany jest na 2014 r. z okazji 150. rocznicy urodzin pisarza.
• Żeromski na numizmatach. W 2014 r. Narodowy Bank Polski wyemitował dwie monety kolekcjonerskie z wizerunkiem Żeromskiego: złotą o nominale 200 złotych oraz srebrną o nominale 10 złotych.
• Żeromski w malarstwie. Tutaj warto wspomnieć zarówno ilustracje do prozy Stefana Żeromskiego tworzone przez grafików, jak i portrety pisarza. Wspomnę dwa: Portret Stefana Żeromskiego, Władysław Skoczylas, własność Muzeum Narodowego w Kielcach. Drugi – Portret Stefana Żeromskiego, autorstwa Kazimierza Mordasewicza.

Fot. Portret Stefana Żeromskiego – pastel Kazimierza Mordasewicza. Domena publiczna

Stefan Żeromski zmarł w 1925 r. Pozostawił wiele utworów, tych znanych z kanonu szkolnych lektur, jak tych mniej znanych, które ciągle czekają na odkrycie.

Zapraszam do lektury.

Jola Zwierzyńska z Biura Promocji Biblioteki Wojewódzkiej w Łodzi.

Na koniec cytat.

Nauka jest jak niezmierne morze… Im więcej jej pijesz, tym bardziej jesteś spragniony. Kiedyś poznasz, jaka to jest rozkosz. Ucz się tylko, co jest sił w tobie, żeby jej zakosztować. Stefan Żeromski Syzyfowe prace